Tuần đầu tiên đi làm ở một dự án nước sạch, mình được giao đúng một việc: ngồi cạnh chị điều phối viên trong buổi họp thôn, ghi lại ai nói gì, nhà nào phản đối vị trí đặt bể lọc. Không ai giải thích “logframe” là gì. Ba tháng sau mình mới hiểu những trang ghi chép lộn xộn đó chính là đầu vào cho báo cáo gửi nhà tài trợ. Phần lớn người hỏi mình về chuyện làm việc ở tổ chức phi chính phủ đều đang tưởng tượng một trong hai cảnh: hoặc rất lý tưởng, đi giúp cộng đồng mỗi ngày, hoặc rất “văn phòng Tây”, lương đô, họp tiếng Anh. Thực tế nằm ở giữa, và khác nhau nhiều tùy chỗ bạn rơi vào.
Bài này mình viết cho hai nhóm: người sắp ra trường muốn thử khu vực này, và người đang ở doanh nghiệp phân vân có nên chuyển sang. Mình sẽ đặt nhiều thứ cạnh nhau để bạn tự cân, vì thật lòng không có lựa chọn nào đúng cho tất cả.
#1 Quốc tế hay trong nước, chỗ bạn đứng quyết định khá nhiều
Ở Việt Nam, “NGO” trong câu chuyện thường ngày gộp chung ít nhất hai kiểu tổ chức. Một là tổ chức phi chính phủ nước ngoài có văn phòng đại diện hoặc văn phòng dự án tại Việt Nam. Hai là các tổ chức trong nước: trung tâm, viện nghiên cứu ngoài công lập, hội, quỹ xã hội, mạng lưới cộng đồng. Nhóm thứ hai thường nhận tài trợ lại từ nhóm thứ nhất hoặc trực tiếp từ các quỹ, đại sứ quán.
58/2022/NĐ-CP là số hiệu nghị định về đăng ký và quản lý hoạt động của các tổ chức phi chính phủ nước ngoài tại Việt Nam, có hiệu lực từ 01/11/2022, thay cho Nghị định 12/2012. Các văn bản hướng dẫn năm 2026 của Bộ Ngoại giao vẫn lấy nghị định này làm căn cứ.
Con số ấy nghe khô, nhưng nó giải thích vì sao tổ chức quốc tế nào cũng có một người lo giấy đăng ký, gia hạn, báo cáo với cơ quan chủ quản. Nếu bạn vào tổ chức quốc tế, bạn sẽ quen với quy trình nhiều lớp, mẫu biểu chuẩn toàn cầu, đồng nghiệp nước ngoài. Vào tổ chức trong nước, bạn ôm nhiều việc hơn, ít quy trình hơn, học nhanh hơn nhưng cũng dễ cháy hơn. Mình từng ở cả hai và vẫn không nói được bên nào hơn. Bên quốc tế dạy mình viết báo cáo cho ra báo cáo. Bên trong nước dạy mình xoay xở khi dự án hết tiền giữa chừng.
#2 Những vị trí hay gặp, và chúng khác nhau ở đâu
Nhìn tin tuyển dụng của khu vực này, tên vị trí khá giống nhau giữa các tổ chức, nhưng phạm vi việc thì không. Mình gom lại những nhóm hay gặp nhất, kèm thứ mà mỗi vị trí phải “chịu” hàng ngày.
| Vị trí | Việc chính | Áp lực thường gặp |
|---|---|---|
| Cán bộ dự án (project officer) | Lập kế hoạch hoạt động, làm việc với đối tác địa phương, theo dõi ngân sách | Tiến độ giải ngân, đi thực địa dày |
| Cán bộ giám sát đánh giá (M&E officer) | Thiết kế chỉ số, thu thập và phân tích dữ liệu, viết báo cáo kết quả | Số liệu thiếu, mùa báo cáo dồn dập |
| Gây quỹ, phát triển đối tác (fundraising) | Viết đề xuất xin tài trợ, chăm sóc nhà tài trợ, vận động cá nhân | Chỉ tiêu nguồn vốn, bị từ chối liên tục |
| Truyền thông (communications) | Câu chuyện từ thực địa, mạng xã hội, ấn phẩm, quan hệ báo chí | Cân giữa kể chuyện và tôn trọng người trong ảnh |
| Tài chính, hành chính (finance & admin) | Chứng từ, quyết toán theo quy định từng nhà tài trợ, mua sắm | Kiểm toán dự án, mỗi nhà tài trợ một luật chơi |
Vị trí “cửa trước” và “cửa sau”
Mình hay chia vui thế này: cửa trước là những vị trí đứng giữa tổ chức và cộng đồng, như cán bộ dự án hay cán bộ thực địa. Cửa sau là tài chính, hành chính, nhân sự. Người mới thường muốn vào cửa trước vì thấy ý nghĩa. Nhưng cửa sau lại dễ vào hơn với người có nền kế toán hay nhân sự từ doanh nghiệp, và sau một hai năm hiểu cách vận hành dự án, việc chuyển ngang lên làm dự án không hiếm.
Còn trợ lý dự án?
Trợ lý dự án (project assistant) là vị trí khởi đầu phổ biến. Việc khá vụn: đặt xe, in tài liệu tập huấn, nhập danh sách người tham gia, gom hóa đơn. Nghe chán, nhưng đây là chỗ bạn nhìn thấy toàn bộ một dự án chạy ra sao mà không phải chịu trách nhiệm chính. Mình gặp nhiều người làm trợ lý một năm rồi lên cán bộ dự án ngay trong tổ chức đó.
#3 Từ doanh nghiệp sang, hay ra trường vào thẳng?
Hai đường này mình đều thấy người đi thành công, cũng thấy người quay đầu.
Người từ doanh nghiệp sang mang theo thứ mà NGO thường thiếu: kỷ luật deadline, kỹ năng bán hàng (rất có ích khi gây quỹ), quen dùng Excel và phần mềm kế toán. Cái họ hay vấp là nhịp ra quyết định. Ở công ty, sếp duyệt là chạy. Ở dự án phát triển, một hoạt động có khi phải qua đối tác địa phương, chính quyền xã, rồi nhà tài trợ “no objection” mới được làm. Nhiều anh chị chuyển sang nói với mình rằng tháng thứ ba là tháng khó nhất, khi cảm giác mình làm chậm bắt đầu ngấm.
Người mới ra trường vào thẳng thì ngược lại. Họ chưa có thói quen gì để bỏ, dễ thấm cách làm có sự tham gia, chịu đi xa. Bù lại họ thiếu “chứng cứ” để cạnh tranh, vì tin tuyển dụng cán bộ dự án hay đòi một hai năm kinh nghiệm liên quan. Con đường hay gặp là tình nguyện, thực tập, trợ lý, rồi lên dần.
Có lần một bạn thực tập hỏi mình: “Chị ơi, em có cần giỏi tiếng Anh hơn hay hiểu cộng đồng hơn?” Mình không trả lời được ngay. Đến giờ mình vẫn nghĩ là cả hai, nhưng thứ tự thì tùy tổ chức.
Nếu bạn muốn hình dung thị trường trước khi chọn đường, cách nhanh là đọc kỹ chừng hai ba chục tin tuyển dụng thật trong một tháng, để ý yêu cầu lặp lại nhiều nhất: ngoại ngữ, kinh nghiệm thực địa, bằng cấp chuyên ngành. Mình thường lọc các tin việc làm phi chính phủ theo vị trí rồi đánh dấu những yêu cầu xuất hiện đi xuất hiện lại, làm vậy đỡ đoán mò hơn nhiều.
#4 Lương, hợp đồng và chuyện “hết dự án là hết việc”
Đây là phần người ta ngại hỏi nhất nên mình nói thẳng. Thu nhập trong khu vực phi chính phủ chênh lệch rất mạnh. Tổ chức quốc tế lớn, vị trí cần chuyên môn sâu và tiếng Anh tốt thì mức đãi ngộ có thể ngang hoặc hơn doanh nghiệp cùng cấp. Tổ chức trong nước nhỏ, sống nhờ một hai khoản tài trợ, thì thường thấp hơn mặt bằng chung, đôi khi khá rõ. Phụ cấp đi thực địa, bảo hiểm sức khỏe, ngày nghỉ cũng khác hẳn giữa các nơi, nên đừng so chỉ bằng con số trên hợp đồng.
Điều mình mong người mới biết sớm là hợp đồng ở đây thường gắn với vòng đời dự án, không gắn với tổ chức. Dự án ba năm thì hợp đồng có khi một năm một, gia hạn nếu tài trợ tiếp tục. Khi nhà tài trợ đổi ưu tiên, cả nhóm có thể phải tìm chỗ mới. Người làm lâu năm trong ngành hầu như ai cũng từng trải qua một lần như thế, có người vài lần.
Cân lại thì được gì? Thường là sự linh hoạt, môi trường cởi mở với ý kiến, cơ hội học từ chuyên gia nhiều nước, và cảm giác việc mình làm có người hưởng thật. Mất gì? Sự ổn định, đôi khi là con đường thăng tiến rõ ràng như ở công ty. Mình không nghĩ bên nào nặng hơn. Nó phụ thuộc bạn đang ở giai đoạn nào của cuộc sống, có ai phụ thuộc vào thu nhập của bạn không.
#5 Bước vào bằng cách nào cho đỡ vòng vèo
Nếu chỉ được khuyên một điều, mình sẽ nói: chọn một mảng trước rồi hẵng chọn tổ chức. Giáo dục, y tế cộng đồng, môi trường, sinh kế, quyền của người khuyết tật, bình đẳng giới… mỗi mảng có mạng lưới riêng, nhà tài trợ riêng, từ vựng riêng. Người tuyển dụng thích ứng viên hiểu mảng của họ hơn là ứng viên “muốn làm NGO” chung chung.
Thứ hai, học sớm vài công cụ mà gần như dự án nào cũng dùng. Khung logic (logframe) và lý thuyết thay đổi (theory of change) xuất hiện trong hầu hết đề xuất dự án. Biểu mẫu thu thập dữ liệu trên điện thoại như KoboToolbox hay ODK rất phổ biến ở các khảo sát thực địa. Excel ở mức làm được bảng tổng hợp, pivot là đủ khởi đầu. Không cần thành thạo hết, nhưng khi phỏng vấn nói được mình đã dùng qua sẽ khác hẳn.
Thứ ba, đừng xem nhẹ các tổ chức nhỏ. Mình biết người mới hay nhắm thẳng tên tuổi quốc tế. Nhưng một tổ chức trong nước vài chục người có khi cho bạn đứng lớp tập huấn, viết một phần đề xuất, đi thực địa một mình ngay năm đầu. Sau hai năm, hồ sơ của bạn dày hơn hẳn người chỉ làm một mảnh việc nhỏ ở tổ chức lớn. Đổi lại, bạn phải chịu cảnh thiếu người, thiếu hướng dẫn, và đôi khi lương chậm vì tiền tài trợ chưa về.
Thứ tư, chuẩn bị tâm lý cho việc viết. Rất nhiều. Báo cáo tháng, báo cáo quý, biên bản thực địa, email với đối tác. Người viết rõ ràng, ngắn gọn được quý ở mọi vị trí, kể cả kế toán.
Cuối cùng là chuyện bền bỉ. Có những năm mình thấy công việc rất ý nghĩa, có những tháng chỉ thấy toàn bảng chi tiêu và email nhắc báo cáo. Ai muốn ở lại lâu thường là người chấp nhận cả hai mặt đó, chứ không phải người có nhiều nhiệt huyết nhất lúc bắt đầu.
Mình vẫn giữ quyển sổ ghi chép từ buổi họp thôn đầu tiên. Đọc lại thấy mình ngây ngô, viết sai tên cả trưởng thôn. Nhưng nếu bạn đang phân vân giữa ở lại công việc hiện tại hay thử khu vực này, có lẽ cách công bằng nhất là đi thử một dự án ngắn, một đợt tình nguyện, một hợp đồng sáu tháng, rồi mới quyết. Ngành này cho phép người ta vào ra khá mềm, và kinh nghiệm ở đây hiếm khi phí khi bạn quay lại doanh nghiệp.
Các quy định về đăng ký hoạt động của tổ chức nước ngoài có thể được sửa đổi, nên khi cần dùng cho việc cụ thể bạn nên tra lại văn bản gốc.
