Buổi phỏng vấn đầu tiên mình ngồi phía bên kia bàn, ứng viên nói rất hay về “đam mê với cộng đồng” suốt mười phút. Đến câu “Kể một lần bạn phải thuyết phục trưởng thôn đồng ý cho dự án vào làm”, bạn ấy im lặng khá lâu rồi trả lời bằng một ý chung chung. Hội đồng ba người nhìn nhau. Không ai chấm điểm thấp vì bạn ấy thiếu nhiệt tình, mà vì không có câu chuyện nào để chấm.
Phỏng vấn vào NGO, nhất là các tổ chức quốc tế, gần như luôn có một phần câu hỏi hành vi (behavioral questions). Người hỏi không muốn nghe bạn sẽ làm gì. Họ muốn nghe bạn đã làm gì, trong tình huống cụ thể nào, và kết quả ra sao.
#1 Vì sao NGO thích câu hỏi hành vi đến vậy
Lý do khá thực tế. Phần lớn vị trí trong dự án phát triển phải làm việc với nhiều bên cùng lúc: cán bộ xã, hội phụ nữ, nhóm hưởng lợi, nhà tài trợ, đối tác kỹ thuật. Một CV đẹp không cho hội đồng biết bạn xử lý ra sao khi buổi tập huấn chỉ có năm người đến thay vì ba mươi.
Nhiều tổ chức còn chấm điểm theo khung năng lực (competency framework) có sẵn, ví dụ phối hợp nhóm, giải quyết vấn đề, trách nhiệm giải trình, tôn trọng sự đa dạng. Nếu câu trả lời của bạn không có tình huống, hành động và kết quả rõ ràng, người chấm rất khó cho điểm, dù họ có thiện cảm.
Muốn hiểu rộng hơn về cách các tổ chức này tìm người và họ coi trọng gì ở ứng viên, bạn có thể đọc thêm phần mình viết về tuyển dụng tổ chức phi chính phủ trước khi chuẩn bị cho buổi phỏng vấn cụ thể.
#2 Kể lể hay STAR, đặt cạnh nhau mới thấy khác
STAR là viết tắt của Situation (tình huống), Task (nhiệm vụ của bạn), Action (bạn đã làm gì), Result (kết quả). Cái khó là giữ tỷ lệ. Người mới hay dành 70% thời gian cho tình huống, kể bối cảnh xã, thời tiết, ai nói gì, rồi phần hành động chỉ còn một câu.
Lấy câu hỏi “Kể về lần bạn gặp xung đột với đồng nghiệp”. Câu trả lời kiểu kể lể sẽ là: “Hồi đó em làm ở một dự án vệ sinh trường học, chị trưởng nhóm khá khó tính, hai chị em hay bất đồng, nhưng sau đó mọi chuyện ổn vì em là người dễ hòa đồng.” Nghe xong không ai biết bạn đã làm gì.
Cùng câu hỏi đó, theo STAR: “Dự án vệ sinh trường học em tham gia cần nộp báo cáo quý cho nhà tài trợ trong năm ngày. Em phụ trách số liệu từ ba xã, còn chị trưởng nhóm muốn đổi cách trình bày chỉ số vào phút cuối. Em đề nghị hai chị em ngồi nửa tiếng, em mang bản so sánh hai cách trình bày và chỉ ra chỗ cách mới làm lệch với khung logic đã duyệt. Chị đồng ý giữ cách cũ cho quý này, cách mới đưa vào kế hoạch quý sau. Báo cáo nộp đúng hạn và không bị trả lại.”
Hội đồng không cần một câu chuyện hay. Họ cần một câu chuyện có chỗ để đặt bút chấm điểm.
Bản thứ hai không dài hơn nhiều, nhưng mỗi câu đều có việc. Mình hay khuyên các bạn: phần Action nên chiếm khoảng một nửa câu trả lời, và nói “em” chứ đừng nói “nhóm em” quá nhiều. Hội đồng tuyển bạn, không tuyển cả nhóm cũ.
#3 Chọn ví dụ nào khi chưa có nhiều kinh nghiệm dự án
Đây là chỗ nhiều bạn mới ra trường lo nhất. Thật ra ví dụ không bắt buộc phải từ một NGO. Câu lạc bộ sinh viên, đợt tình nguyện hè, công việc bán thời gian ở quán cà phê, thậm chí một bài tập nhóm khó nhằn đều dùng được, miễn là bạn có vai trò rõ và có hành động cụ thể.
Có hai lựa chọn mình hay thấy ứng viên phân vân. Một là chọn ví dụ “to” nhưng mình chỉ đứng ngoài, ví dụ một chiến dịch truyền thông lớn mà bạn chỉ phụ trách chụp ảnh. Hai là chọn ví dụ “nhỏ” nhưng mình làm chính, ví dụ tự tổ chức một buổi quyên góp sách ở ký túc xá. Theo mình, ví dụ nhỏ thường ăn điểm hơn, vì bạn kể được chi tiết hành động mà không phải nói vống.
Trước buổi phỏng vấn, hãy đọc kỹ bản mô tả công việc (ToR hoặc job description), gạch ra những năng lực được nhắc lặp lại, rồi chuẩn bị sẵn năm đến sáu câu chuyện. Một câu chuyện tốt thường dùng được cho hai ba câu hỏi khác nhau, chỉ cần đổi góc nhìn.
Đừng giấu phần thất bại, nhưng phải kể được mình rút ra gì và đã làm khác đi thế nào ở lần sau. Câu hỏi “kể về một lần bạn mắc lỗi” xuất hiện rất thường, và trả lời “em chưa mắc lỗi lớn nào” là cách nhanh nhất để mất điểm.
#4 Mấy lỗi mình gặp đi gặp lại
Lỗi đầu tiên là học thuộc. Câu trả lời học thuộc nghe rất trơn, nhưng khi hội đồng hỏi vặn “lúc đó chị trưởng nhóm phản ứng thế nào?” thì ứng viên lúng túng.
Lỗi thứ hai là bỏ trống phần Result hoặc nói kết quả quá mơ hồ. “Mọi người đều hài lòng” không phải kết quả. “Số hộ tham gia buổi họp lần hai tăng gần gấp đôi lần đầu” mới là kết quả, kể cả khi con số nhỏ.
Lỗi thứ ba là trả lời bằng tiếng Anh quá cố. Nhiều vòng phỏng vấn ở tổ chức quốc tế dùng tiếng Anh, và mình hiểu áp lực đó. Nhưng một câu chuyện STAR bằng tiếng Anh đơn giản, rõ ý, vẫn hơn một câu trả lời đầy từ vựng đẹp mà không có hành động. Ghi âm lại vài lần, bạn sẽ nghe ra chỗ mình nói lan man.
Cuối cùng, để dành hai câu hỏi cho hội đồng. Hỏi về cách dự án đo lường kết quả, hoặc về khó khăn lớn nhất với đối tác địa phương hiện nay.
Nếu được chọn giữa việc chuẩn bị thêm mười câu hỏi mẫu và việc mài kỹ năm câu chuyện của chính mình, mình sẽ chọn cái sau. Câu hỏi thì hội đồng nào cũng đổi được, câu chuyện thật của bạn thì không ai đổi được.